06:49 - 15/10/2017

Kim Lan -Một trung tâm sản xuất gốm Thăng Long thời đại Việt

Kim Lan là tên một xã hiện nay, thuộc huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội, nằm liền kề với công trình thủy nông Bắc – Hưng – Hải nổi tiếng một thời. Đây là một trung tâm sản xuất gốm nổi tiếng vùng ngoại vi Thăng Long thời Đại Việt.

Kim Lan xưa cũng như nay, nằm ở bờ Bắc sông Nhị – nay vẫn được gọi là Hồng Hà, chỉ cách Trung tâm Hoàng thành Thăng Long 7-8 km theo đường thủy, do đó, nó là một vị trí đắc địa để tạo lập nên trung tâm sản xuất gốm (xây dựng lò, chuyên chở nguyên vật liệu và sản phẩm gốm bằng đường sông). Có lẽ, ở vào thời gian tám, chín thế kỷ trước, Kim Lan cũng giống như Bát Tràng, là hai cơ sở sản xuất vô cùng có ý nghĩa với Thăng Long. Thế nhưng, thời gian và nhu cầu thị trường vô cùng hạn hẹp, Kim Lan dường như chỉ lóe sáng ở hai triều đại phục hưng Ðại Việt rồi lịm tắt, trong khi Bát Tràng rồi kéo dài cho tới tận ngày hôm nay, với vị trí “lò Quan” của trung tâm này, vẫn tồn tại cho đến thời đầu Nguyễn. Lịm tắt và tồn tại kéo dài của Kim Lan và Bát Tràng chính là sự thu hẹp của một trung tâm, do nhu cầu giảm sút, khi Kinh đô chuyển dời về Phú Xuân (Huế), chứ hoàn toàn không phải là sự khai tử của Kim Lan. Con sông đào Bắc – Hưng – Hải gần đây và ranh giới hành chính hiện thời dễ làm nhiều người lầm tưởng Kim Lan và Bát Tràng không phải là một. Vì lẽ đó, Bát Tràng thì nổi tiếng, nhưng Kim Lan lại rơi vào quên lãng, nếu như không có những phát hiện quan trọng của nhân dân Kim Lan về những tàn tích khu sản xuất gốm ở đây gần mười thế kỷ trước vào năm 2000.

Ảnh: internet

Từ năm 2001 đến 2003, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Viện Khảo cổ học đã tiến hành khai quật di tích này tới 3 lần với tổng diện tích lên tới 460m2, tại bãi Hàm Rồng – nằm sát mép nước sông Hồng, như một sự mách bảo về con sông này gần nghìn năm trước không mấy có sự thay dòng so với ngày nay. Bãi Hàm Rồng nằm ở ngoài làng ngày xưa, để tránh ô nhiễm, tiện cho thiết kế lò, lấy được gió tự nhiên và thuận lợi cho việc nhập nguyên liệu, xuất sản phẩm, khi thời ấy đường thủy dường như là duy nhất đối với các làng thủ công làm gốm.

Nói là Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam khai quật, nhưng người bỏ nhiều công sức, trí tuệ nhất cho di tích này, cho nhân dân Kim Lan chính là PGS.TS Khảo cổ học Nhật Bản quá cố Nishimura. Mười ba năm trời, ông lặn lội ở đây để khai quật, sưu tầm, nghiên cứu và xây dựng cho làng một bảo tàng gốm Kim Lan khiêm nhường nhưng tinh tế, để rồi, khi bị tai nạn giao thông, phải lìa xa cõi trần, người Kim Lan tiếc thương và tưởng nhớ, đã đưa nhiều hình ảnh hoạt động của ông tại làng vào bảo tàng như một phần để tưởng niệm. Tôi cũng mượn bài viết này để chia buồn với chị NishiNoriko – vợ ông, cùng hai đưa con nhỏ và đại gia đình, và tưởng nhớ tới một đồng nghiệp, một người bạn đã hết lòng với sự nghiệp di sản văn hóa Việt Nam nói chung, chứ không chỉ với Kim Lan – Hà Nội.

Xin trở lại với Kim Lan – một trung tâm sản xuất gốm Thăng Long thời Ðại Việt.

Ảnh: internet

Ba lần khai quật và những đợt khảo sát, sưu tầm đã đưa lên khỏi lòng đất Kim Lan một số lượng lớn di vật gốm sứ. Ðó là những loại đồ đựng như âu, bát, đĩa, ống nhổ, thuộc các dòng gốm men nâu đen, trắng ngà, xanh ngọc, xanh lục, hoa nâu và tiền lam. Chúng là những sản phẩm có niên đại thời Lý – Trần, thế kỷ 11 – 14, nhưng tập trung nhất, phổ biến nhất là gốm men thời Trần, thế kỷ 13 – 14. Có thể khẳng định, Kim Lan đã trình làng đầy đủ các dòng gốm men Ðại Việt thời Lý – Trần với một bước ngoặt vĩ đại, mà tôi cho là một cuộc cách mạng về gốm sứ, để gốm Ðại Việt hình thành nên một truyền thống riêng biệt, không thể trộn lẫn với bất cứ đồ gốm sứ của quốc gia lân bang nào đương thời. Ðó cũng là thời kỳ đồ gốm Việt thể hiện được bản lĩnh độc lập của một quốc gia tự chủ, vừa thoát khỏi đêm trường nghìn năm thuộc Bắc. Có thể nói, gốm men thời Lý – Trần nói chung và Kim Lan nói riêng phản ánh sinh động nhất, rõ nét nhất, cụ thể nhất, điển hình nhất về một mệnh đề được cố Giáo sư Phan Huy Thông nói tới trong một bài viết có tựa đề tương tự, đăng trên Tạp chí Khảo cổ học gần ba mươi năm trước “Chính vì chống Hán- Ðường mà ta mới là ta”.

So sánh với đồ gốm men Kim Lan, đặc biệt là những sản phẩm cao cấp với đồ gốm men cùng loại ở Hoàng thành Thăng Long thời Lý – Trần, chúng khá giống nhau về loại hình, xương gốm, men và hoa văn. Một phân tích gần đây của nhà nghiên cứu trẻ Ngô Thị Thanh Thúy về Thạch học lát mỏng, Huỳnh quang tia X-XRF, Quang phổ Plasma/ Khối phổ ICP-MS và Phân tích nhiễu xạ tia X (XRD), cũng cho thấy sự tương đồng giữa gốm men Kim Lan với những trung tâm sản xuất gốm khác, cũng thời Lý – Trần trên tất cả các phương diện. Ðiều ấy không chỉ cho một nhận định về niên đại tương đồng mà còn cho thấy một chuẩn mực, mang tính thời đại của nghề sản xuất gốm Ðại Việt.

Ảnh: internet

Ngoài cung cấp cho Hoàng thành – đồ dùng mang tính chất cung đình, gốm Kim Lan, theo Trần Văn Mỹ, Nishimura Marasari và Nosa Nari Noriko, chúng còn được xuất khẩu sang Nhật Bản, Philippin và Indonesia, với hai dòng gốm chủ yếu là hoa nâu và hoa lam.

Nói về gốm men ở Kim Lan còn rất nhiều vấn đề thuộc về lĩnh vực chuyên sâu mà bài viết này không thể chuyển tải hết và dường như đó cũng không phải là nhiệm vụ, chức năng của tờ Tạp chí Thế giới Di sản, thiên nhiều về phổ cập, quảng bá di sản đến với đông đảo công chúng. Bởi vậy, độc giả muốn hiểu kỹ càng hơn, hãy về với Bảo tàng gốm Kim Lan – sát liền với làng gốm Bát Tràng nổi tiếng, sẽ được chiêm ngưỡng và lắng nghe đầy đủ thông tin về trung tâm sản xuất này qua những người dân, được bồi dưỡng từ nhà khảo cổ học Nishimura quá cố, hẳn Kim Lan sẽ được hiện hình rõ nét hơn rất nhiều so với những trang viết còn khô cứng, tản mạn trên đây.

Phạm Quốc Quân

 

Chủ đề:
Bạn đang xem danh mục: Làng mớiDanh mục
Tin cập nhật
  • Việt Nam là thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Campuchia

    Với 64,11% thị phần, Việt Nam đang là thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Campuchia. Bộ trưởng Nông, Lâm, Ngư nghiệp Campuchia Veng Sakhon cho biết Việt Nam là thị trường lớn nhất trong số 90 quốc gia nhập khẩu nông sản của Campuchia từ đầu năm đến nay. Bộ trưởng Veng […]

  • Hội chú trọng tuyên truyền giúp đồng bào dân tộc thiểu số hiểu luật

    Thời gian qua, Hội Nông dân tỉnh Gia Lai chú trọng đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) nhằm nâng cao hiểu biết, ý thức chấp hành pháp luật cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Đưa pháp luật đến vùng sâu, vùng […]

  • Hội ND Thanh Hóa chú trọng bảo vệ môi trường ven biển

    Thời gian qua, các hoạt động bảo vệ môi trường nói chung và môi trường biển nói riêng đã được Hội ND các cấp tỉnh Thanh Hóa chung tay thực hiện, từng bước tạo chuyển biến tích cực, góp phần bảo vệ môi trường ven biển xanh – sạch – đẹp. Đẩy mạnh các hoạt […]

Sự kiện
  • Hội ND Hải Dương nỗ lực hoàn thành “mục tiêu kép” trong đại dịch

    Là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề từ đại dịch Covid-19, tuy nhiên Hải Dương đã có nhiều giải pháp hiệu quả trong phòng, chống dịch và phát triển kinh tế. Trong những thời điểm xảy ra dịch Covid-19, các cấp Hội Nông dân (ND) trong tỉnh đã thể hiện vai […]

  • Thủ tướng: Chính sách phòng, chống dịch phải thống nhất toàn quốc

    Thủ tướng Phạm Minh Chính, Trưởng Ban chỉ đạo quốc gia phòng, chống dịch COVID-19 nhấn mạnh, phải tạo sự thông suốt, nhất quán trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện các chính sách, nghị quyết, quy định trong phòng chống dịch. Phát biểu tại cuộc họp trực tuyến toàn quốc […]

  • Hội nhận thầu ruộng hoang canh tác đem lại hiệu quả cao

    Để tránh tình trạng đất bỏ hoang hóa lâu năm, hoặc trồng cây không mang lại giá trị kinh tế như mong muốn, Hội Nông dân Thanh Chương (Nghệ An) đã mạnh dạn nhận thầu khoán những diện tích bị bỏ hoang và định hướng chuyển đổi cây trồng phù hợp. Định hướng chuyển đổi […]

Tam nông
  • Thu tiền tỉ nhờ được hỗ trợ vay vốn sản xuất

    Từ bàn tay lao động cần mẫn cùng với nguồn vốn hỗ trợ tạo đà, nông dân Trần Văn Dương (SN 1973) hội viên nông dân khối 2 thị trấn Hưng Nguyên (Nghệ An) làm ăn ngày một khấm khá nhờ chăn nuôi vịt, nuôi cá và cây ăn quả. Nguồn vốn vay ưu đãi […]

  • Gặp nhiều khó khăn, ngư dân phải đưa tàu vào bờ

    Do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19, đầu ra của hải sản ở tỉnh Tiền Giang gặp khó khăn, giá giảm mạnh đã gây bất lợi đến nghề đánh bắt trên biển. Rất nhiều ngư dân địa phương đánh bắt bị thua lỗ phải đưa tàu vào bờ, cần được tháo gỡ khó khăn. Tại […]

  • Kiên Giang: Phát triển nghề nuôi thủy sản theo hướng an toàn

    Nhằm phát huy lợi thế, tiềm năng kinh tế biển, tỉnh Kiên Giang thúc đẩy nghề nuôi thủy sản biển phát triển nhanh theo hướng công nghiệp, hiện đại, đảm bảo môi trường sinh thái gắn với phát triển du lịch và quốc phòng, an ninh vùng biển, hải đảo. Qua đó, góp phần tích […]