21:53 - 09/11/2018

Văn hóa phi vật thể: Nỗi lo biến tướng

Cần đánh giá lại chính xác hiện trạng và ý thức cộng đồng về công tác bảo vệ, bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể. Đó là khuyến nghị quan trọng được đề ra từ Hội thảo di sản văn hóa phi vật thể Châu Á – Thái Bình Dương do tỉnh Thừa Thiên Huế đăng cai tổ chức vừa qua.

Thậm chí các nhà khoa học hoạt động tại Huế còn cho rằng, ngay địa phương này, cũng nên thay đổi cách ứng xử cộng đồng với Nhã nhạc cung đình Huế, di sản văn hóa phi vật thể đầu tiên được UNESCO công nhận tại Việt Nam, từ 15 năm trước.

Nhã nhạc Huế đang cần được thẩm định lại nghiêm túc để chấm dứt những biến tướng biểu diễn hiện nay. (Ảnh minh họa).

Nhã nhạc đang bị biến tướng?

Nhìn nhận lại bức tranh bảo tồn, phát huy hoạt động Nhã nhạc cung đình Huế thời gian qua, không ít nhà nghiên cứu tại Huế đã bày tỏ sự lo ngại bởi hiện trạng “biến tướng do những tác động môi trường”.

Minh chứng cho điều này, ông Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại Huế chia sẻ, mới đây, ông dự một buổi tiệc gala do một hiệp hội bất động sản phía nam tổ chức, và rất bất bình khi thấy Nhã nhạc bị lạm dụng “mua vui”. Tại buổi tiệc này, với quang cảnh ê hề tiệc tùng, người người cụng ly vui vẻ, thì trên sân khấu đang biểu diễn Nhã nhạc. Ông Hằng giận dữ nhận xét: “Để xảy ra điều đó, người đại diện đội nghệ thuật đã rất sai, mà người mời họ biểu diễn càng sai hơn. Họ đã hạ bệ một sản phẩm văn hóa tri thức quốc gia xuống ngang hàng với chợ xép. Tôi không thể chấp nhận chuyện đó, vì đã đến lúc phải nói thẳng, chúng ta đang đối xử phi văn hóa với tài sản cha ông để lại”.

Cách đây chưa lâu, cũng đã có một nhà nghiên cứu văn hóa Huế (nay đã mất) tâm tư: “Văn hóa phi vật thể là thứ không dễ cầm nắm theo dõi, để hiểu được phải có tầm tri thức và có tâm thưởng thức. Tầm thì chưa hẳn ai cũng có, nhưng tâm nhất định phải có. Không thể đem di sản văn hóa làm trò mua vui, đem ra chợ cầu cơm diễn dạo được. Ngày xưa, Hưng Đạo Đại vương từng viết trong Hịch Tướng sĩ câu: “Nghe nhạc Thái thường đãi yến ngụy sứ mà không biết căm”, thể hiện bất bình khi triều đình phải “xuống nước”, chiều lòng sứ giặc Sài Thung đem tấu nhạc tế lễ trong tiệc đãi. Nếu Nhã nhạc cũng bị dùng làm tiết mục văn nghệ quần chúng, văn hóa tiết nghĩa xã hội cần xem lại”.

Những suy nghĩ ấy, của những người nghiên cứu, thật sự đang đối diện với thực trạng mà Nhã nhạc Huế gần đây phải chấp nhận. Bất kỳ sự kiện động thổ khánh thành nào, lễ lạt tiệc tùng nào, người ta cũng có thể mời các đoàn biểu diễn Nhã nhạc đến diễn tấu. Một mảng Nhã nhạc lưu lạc ra dân gian, thành Hò Huế trên sông Hương, cũng đang bị sử dụng khai thác phục vụ khách du lịch hằng đêm mà không thấy ai đặt vấn đề phản biện.

Khi văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên bị sân khấu hóa, giá trị di sản đã không còn toàn vẹn. (Ảnh minh họa).

Hãy nghiêm túc trong việc bảo tồn!

Ông Nguyễn Xuân Hoa, nhà nghiên cứu Huế cũng đã từng chia sẻ, Nhã nhạc Huế là một di sản rất đáng quý, không thể dùng suy nghĩ thương mại hóa để tổ chức và gọi đó là bảo tồn. Tâm lý này, có lẽ xuất phát từ quá khứ, giai đoạn có sự kỳ thị nhất định với các hoạt động lễ tiết, văn hóa phong kiến triều Nguyễn. Nhưng rõ ràng đến nay, cách ứng xử “chợ búa” với Nhã nhạc thật sự là đáng báo động, đòi hỏi các nhà quản lý phải nghiêm túc hơn trong việc bảo tồn.

Tương tự Nhã nhạc, rất nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác đang tồn tại với đời sống người dân Việt Nam cũng cần được đánh giá và ứng xử đúng nghĩa. Cụ thể theo ông Trần Đình Hằng, không thể biến tướng “sân khấu hóa” biểu diễn cồng chiêng Tây Nguyên để thay thế cho hoạt động diễn tấu này ở các hoạt động lễ nghi, tôn giáo tâm linh của đồng bào dân tộc ít người. Tục thờ Thánh Mẫu cũng phải được xem xét qua lăng kính văn hóa chứ không thể hòa trộn sắc màu mê tín dị đoan dân gian, để biến di sản này thành công cụ “hầu đồng” trục lợi ở một số nhóm người nhất định. Trải khắp các vùng biển miền Trung, là hàng trăm làng chài với hàng trăm lăng miếu thờ tín ngưỡng dân gian, theo những dạng thức biểu hiện văn hóa tinh thần khác nhau, đều cần được đánh giá, so sánh và chiêm nghiệm ra giá trị thực thụ để tôn vinh, bảo tồn chứ không thể để mai một hay trở thành “trò thầy cúng”.

Tác động của văn hóa thị trường đến mọi hoạt động xã hội, văn hóa hiện nay thật sự rất nặng nề. Bởi thế, theo ông Nguyễn Xuân Hoa, công tác bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể hiện nay càng cần có thái độ nghiêm túc, đúng đắn, nhất là phải truyền thông đầy đủ, để kết nối, lý giải được với người dân ở các khu vực có di sản. Được như vậy, công tác bảo tồn di sản mới nhận được sự hỗ trợ, hợp tác của cộng đồng người dân, mà hạn chế biến tướng, sử dụng sai mục đích và làm vấy bẩn đi những giá trị văn hóa lâu đời.

Thụy Bất Nhi

Tin cập nhật
  • Những điều thú vị về loài chuột

    Chuột là loài gặm nhấm được biết đến nhiều nhất bởi vì chúng có mặt ở khắp mọi nơi. Chuột không phải là con vật yêu thích của nhiều người. Trên thực tế, họ còn rùng mình và co rúm người khi nhìn thấy chúng. Mặc dù phần lớn bị ghét nhưng loài chuột là […]

  • Nắm “trúng” thông tin thị trường để chủ động phát triển sản xuất

    Nhân dịp đầu năm Canh Tý 2020, chúng tôi đã có buổi trao đổi đầy cởi mở và thú vị cùng bà Đào Thị Lanh – Chủ tịch Hội Nông dân (ND) tỉnh Bình Phước xoay quanh các vấn đề công tác Hội tại Bình Phước dưới sự điều hành của vị nữ lãnh đạo […]

  • 423 trường và nhóm trẻ tại Đà Nẵng đang thụ hưởng Chương trình Sữa học đường

    Vừa qua, Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Đà Nẵng đã tổ chức Hội nghị sơ kết 2 năm thực hiện Đề án Sữa học đường (SHĐ). Gần 500 đại biểu các Sở, ban ngành, hiệu trưởng trường mầm non, các trung tâm bảo trợ xã hội, các cơ sở giáo dục đặc biệt, […]

Sự kiện
Tam nông
  • Hội quán – sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng dân cư nông thôn

    Nói đến mô hình Hội quán, nó như loại “đặc sản” “có một không hai” của vùng đất Đồng Tháp. Bởi nó được sinh ra từ nỗi trăn trở, đau đáu của một người con đặc biệt ở xứ sở này, luôn nghĩ phải làm sao để giúp người nông dân có cuộc sống sung […]

  • Hưng Yên: 100% số xã đạt tiêu chí NTM nâng cao vào năm 2020

    Thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới (NTM) giai đoạn 2010-2020, các cấp ủy, chính quyền, tổ chức đoàn thể ở tỉnh Hưng Yên luôn chủ động, sáng tạo, phát huy cao nội lực của nhân dân. Với phương châm xuyên suốt “dân biết, dân bàn, dân làm, dân […]

  • Vĩnh Long: Xã Thành Trung đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao

    Tối ngày 14/1/2020, Ban chỉ đạo công tác giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới (NTM) xã Thành Trung (huyện Bình Tân, tỉnh Vĩnh Long) long trọng tổ chức lễ đón bằng công nhận xã đạt chuẩn NTM nâng cao. Đây là một trong 3 xã đầu tiên của tỉnh Vĩnh Long “cán […]