01:00 - 13/08/2018

Thổ cẩm Bahnar – Vốn quý còn đâu?

Dệt thổ cẩm từ lâu được coi là một nghề truyền thống, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào các DTTS Tây Nguyên. Tuy nhiên, dưới tác động của kinh tế thị trường, những tấm thổ cẩm của cộng đồng Bahnar đang từng bước thị trường hóa khiến chúng mất dần vẻ đẹp thuần khiết, đặc trưng…

Nỗi niềm nghệ nhân bên khung dệt…

Từ bao đời nay, nghề dệt thổ cẩm của cộng đồng Bahnar được xem là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá cái đẹp, cái tốt của từng phụ nữ trong làng. Theo nghệ nhân A Yol, làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: “Con gái Bahnar ngoài công việc nương rẫy, việc nhà còn phải biết dệt nên những tấm thổ cẩm đẹp mới bắt được người chồng ưng bụng.”.

Những tấm thổ cẩm dệt nên mang đầy đủ hoa văn, màu sắc đặc trưng của từng cộng đồng. Đối với già J’ram, một nghệ nhân chỉnh chiêng, kể khan và hơmoong tại làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: “Chỉ cần nhìn vào trang phục thổ cẩm mặc trên người nào, dân trong làng cũng đã phần nào biết người ấy có cái bụng tốt hay xấu, tính tình nóng nảy hay hiền lành.”.

Nỗi niềm nghệ nhân A Yol bên khung dệt.

Để dệt nên một tấm thổ cẩm Bahnar theo đúng truyền thống là cả một quá trình công phu đòi hỏi sự kiên trì của người phụ nữ bên khung dệt. Nhớ mãi cảm xúc trong những ngày đầu tập bước chân vào khung dệt, nghệ nhân A Yol bộc bạch: Lúc đó con gái trong làng tôi chỉ dùng những sợi bông ê-muôn thường được trồng rất nhiều trên nương rẫy, xen kẽ với lúa để dệt. Gần một mùa rẫy sau, những quả bông già bắt đầu rụng xuống sẽ được hái phơi khô. Sau giai đoạn pơtăh – tức là tách bông và hạt ra, các cô gái Bahnar bắt đầu vếch kpair – hay là cán bông tơi mịn ra đồng thời sử dụng 1 thanh gỗ along lơ liếh để quấn và kéo bông thành sợi duinnon.

Cũng theo A Yol, việc nhuộm màu cho từng sợi bông là giai đoạn khó nhất. Cộng đồng Bahnar thường sử dụng vỏ ốc, rễ lá của các loại cây rừng làm nguyên liệu nên màu sắc của từng sợi bông duinnon rất tươi, bền. Tuy nhiên để chế ra thuốc nhuộm không hề đơn giản, muốn có màu đỏ, phải lấy vôi ốc (vỏ ốc được đốt trên cây lồ ô, đốt đến khi nào vỏ ốc tơi ra thành bột) đem trộn với rễ cây nhầu, còn gọi là along nhâu; màu đen từ lá cây chàm, cây tơrum

Công đoạn quay tơ bông ê-muôn sẽ không còn nữa?

Có lẽ vì thế, mặc dù muốn dệt nên một tấm thổ cẩm cần rất nhiều thời gian, công sức nhưng qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ Bahnar, những tấm thổ cẩm mang đậm bản sắc của riêng cộng đồng, được điểm tô bằng hoa văn hình học thuần khiết từ bao đời nay là nguồn vốn quý văn hóa, thể hiện sinh động đời sống sinh hoạt. Song, trước những biến động của thị trường, nghề dệt truyền thống cộng đồng Bahnar tỉnh Gia Lai đang dần dần mai một…

Thổ cẩm Bahnar còn đâu vốn quý?

Khi vẻ đẹp đã được khẳng định, thổ cẩm truyền thống cộng đồng Bahnar không chỉ quẩn quanh trong đời sống sinh hoạt gia đình, buôn làng mà được người tiêu dùng trong và ngoài nước biết đến. Tuy nhiên, với tác động của thị trường, nguồn chất liệu truyền thống không thể đáp ứng nhu cầu khi thổ cẩm trở thành một mặt hàng. Người dệt thổ cẩm Bahnar đành từng bước thay đổi dần chất liệu khi dệt. Vẻ đẹp thuần túy của thổ cẩm Bahnar đang dần mất đi bản sắc vốn có.

Là một trong hai nghệ nhân truyền dạy nghề dệt ở làng Plei Grõih 2, xã Glar, huyện Đăk Đoa, nghệ nhân M’Lôp trăn trở: để dệt nên một tấm dệt thổ cẩm, không đơn giản chỉ là ngồi dệt, mà còn thể hiện bản sắc của cả một cộng đồng, là truyền thống được giữ gìn qua nhiều thế hệ. Trước đây, tôi không chỉ được học về cách dệt mà còn được dạy cả cách trồng bông, se sợi, cách nhuộm màu như thế nào cho bền đẹp. Tôi muốn những cô gái Bahnar sau này cũng được học để dệt nên những tấm thổ cẩm có giá trị và để giữ gìn cách dệt truyền thống.

Cũng theo nghệ nhân M’Lôp, hiện nay, do không trồng được bông lấy sợi, không có thời gian tìm nguyên liệu để nhuộm sợi, các chị em buộc phải tìm chất liệu khác để thay thế là len công nghiệp và chỉ màu để dệt. Chính vì vậy, thổ cẩm không còn đẹp, bền màu nữa. Những sản phẩm dệt bằng len, chỉ màu không được bền, chỉ dùng vài lần đã bạc màu, làm giảm đi giá trị và bản sắc vốn có của thổ cẩm.

Thổ cầm Bahnar từng bước thị trường hóa…

Mặc dù sử dụng len công nghiệp, chỉ màu là nguyên liệu chính để dệt thổ cẩm nhưng dưới bàn tay khéo léo, người phụ nữ cộng đồng Bahnar vẫn tạo ra được những sản phẩm tinh tế về màu sắc, sáng tạo về mặt hoa văn, dấu ấn riêng của dân tộc. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, thổ cẩm Bahnar giờ đã không còn giữ được bản chất vốn có mà đang chạy theo thị hiếu người tiêu dùng.

Chị Đinh Thị Hoet, làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang tâm sự: Lúc còn là một thiếu nữ, tôi thường ngồi vào khung dệt những lúc rảnh rỗi, ngồi se bông dệt vải, làm cẩn thận tỉ mỉ từng công đoạn… Đây là giây phút thư giãn sau những ngày làm việc mệt nhọc.

Các nghệ nhân dệt thổ cẩm tại Kong Lơng Khơng, huyện Kbang.

Nhưng bây giờ, hình ảnh người phụ nữ ngồi tách bông, se sợi, nhuộm chỉ…hầu như đã không còn nữa, tất cả được rút ngắn chỉ còn giai đoạn cuối cùng là ngồi dệt. Như tổ hợp dệt thổ cẩm ở xã Glar – Đăk Đoa, với gần một trăm khung dệt, nguyên liệu sẵn có, người dệt chỉ việc ngồi vào khung, dệt nên các sản phẩm theo đơn đặt hàng. Và sản phẩm dệt ra không chỉ đơn giản là những cái áo; miếng vải địu con; khăn buộc đầu thường dùng trong sinh hoạt hàng ngày của người dân Bahnar, mà nó còn phong phú hơn, được cải biến thành những hộp đựng bút, hộp điện thoại, túi xách… nhằm đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng.

Dưới ảnh hưởng của thị trường, việc thay đổi chất liệu cũng như rút ngắn quá trình làm nên một tấm dệt thổ cẩm, có thể tạo ra nhiều sản phẩm thổ cẩm góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của người phụ nữ dân tộc Bahnar. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, nếu không có một giải pháp phát triển đúng đắn, giữ gìn bản sắc văn hóa trong các làng nghề thì chỉ một thời gian nữa thôi, mọi công đoạn trong truyền thống trồng bông dệt thổ cẩm sẽ bị mai một và mất đi…

Thanh Luận

Chủ đề:
Tin cập nhật
  • Hủ tiếu Mỹ Tho – món ăn đạt giá trị ẩm thực châu Á

    Hủ tiếu Mỹ Tho là món ăn truyền thống của người Hoa được người dân Mỹ Tho cải biến theo khẩu vị địa phương và kể từ thập niên 1960 cho đến nay đã nổi tiếng khắp nơi. Hủ tiếu Mỹ Tho cũng có những thành phần chính như thịt (xương), bánh bột, nước lèo… […]

  • Thầy của danh họa Pi Cát Xô

    Ngọc Hoàng : Nam Tào, Bắc Đẩu đâu ? Nam Tào : Dạ có thần, còn Bắc Đẩu đang chuẩn bị lễ trao “ Huy chương cuộc thi Ai nói dóc hay nhất thế gian” bẩm Ngọc Hoàng. Ngọc Hoàng: Ta nhớ ra rồi. Nhưng các thí sinh đã về dự đầy đủ hết chưa […]

  • Chọn tạo được 1.000 con giống cá thát lát còm bố mẹ

    Đó là kết quả nghiên cứu của đề tài “Tuyển chọn giống cá thát lát còm bố mẹ bằng nguồn tự nhiên nhiều nơi khác nhau” do ông Phan Quốc Thứ, Giám đốc Trung tâm Giống nông nghiệp Hậu Giang, làm chủ nhiệm. Đề tài vừa được Hội đồng Khoa học và Công nghệ tỉnh […]

Sự kiện
  • Hợp tác hỗ trợ phát triển rừng ứng phó với biến đổi khí hậu

    Đó là một trong các nội dung quan trọng trong buổi làm việc chiều ngày 13-8, tại Hà Nội giữa Trung ương Hội Nông dân Việt Nam với đại diện Tổ chức Lương thực & Nông nghiệp của Liên Hiệp quốc (FAO) và cán bộ quản lý Chương trình Hỗ trợ Rừng và Trang trại. […]

  • Xử lý nghiêm những báo, tạp chí không thực hiện đúng tôn chỉ mục đích

    Tại hội nghị giao ban Quản lý Nhà nước tháng 7-2018 của Bộ TT-TT diễn ra ngày 10-8, Quyền Bộ trưởng Bộ TT-TT Nguyễn Mạnh Hùng đã chỉ đạo Cục Báo chí cần phải xử lý thật nghiêm ngay trong tháng 8-2018 những báo, tạp chí nào không thực hiện đúng tôn chỉ mục đích.  […]

  • Nông nghiệp là ‘kho vàng tiềm năng’ của Tiền Giang

    Chiều nay, 9/8, ngay sau Hội nghị xúc tiến đầu tư của Tiền Giang, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã có cuộc làm việc với lãnh đạo tỉnh. Thủ tướng cho rằng tỉnh nên phát triển trên 5 trụ cột. Theo Chủ tịch UBND tỉnh Tiền Giang Lê Văn Hưởng, tăng trưởng GRDP năm 2016-2017 […]

Tam nông
  • Chọn tạo được 1.000 con giống cá thát lát còm bố mẹ

    Đó là kết quả nghiên cứu của đề tài “Tuyển chọn giống cá thát lát còm bố mẹ bằng nguồn tự nhiên nhiều nơi khác nhau” do ông Phan Quốc Thứ, Giám đốc Trung tâm Giống nông nghiệp Hậu Giang, làm chủ nhiệm. Đề tài vừa được Hội đồng Khoa học và Công nghệ tỉnh […]

  • Hoàn thiện Đề án hỗ trợ thôn, bản khó khăn xây dựng nông thôn mới

    Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tiếp thu ý kiến và phối hợp với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc và các Bộ, ngành, cơ quan có liên quan khẩn trương hoàn thiện Dự thảo Đề án hỗ trợ thôn, bản thuộc các xã khó khăn […]

  • Nông dân đang rơi vào “ma trận” phân bón

    Hàng nghìn cơ sở sản xuất và hàng chục nghìn sản phẩm phân bón đang lưu hành đẩy người nông dân vào “ma trận” phân bón trong tình trạng hàng thật-hàng giả lẫn lộn, tràn lan. Đa chủng loại Theo Cục Bảo vệ thực vật (Bộ NN&PTNT): Hiện cả nước có 735 cơ sở sản […]