01:00 - 13/08/2018

Thổ cẩm Bahnar – Vốn quý còn đâu?

Dệt thổ cẩm từ lâu được coi là một nghề truyền thống, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào các DTTS Tây Nguyên. Tuy nhiên, dưới tác động của kinh tế thị trường, những tấm thổ cẩm của cộng đồng Bahnar đang từng bước thị trường hóa khiến chúng mất dần vẻ đẹp thuần khiết, đặc trưng…

Nỗi niềm nghệ nhân bên khung dệt…

Từ bao đời nay, nghề dệt thổ cẩm của cộng đồng Bahnar được xem là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá cái đẹp, cái tốt của từng phụ nữ trong làng. Theo nghệ nhân A Yol, làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: “Con gái Bahnar ngoài công việc nương rẫy, việc nhà còn phải biết dệt nên những tấm thổ cẩm đẹp mới bắt được người chồng ưng bụng.”.

Những tấm thổ cẩm dệt nên mang đầy đủ hoa văn, màu sắc đặc trưng của từng cộng đồng. Đối với già J’ram, một nghệ nhân chỉnh chiêng, kể khan và hơmoong tại làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: “Chỉ cần nhìn vào trang phục thổ cẩm mặc trên người nào, dân trong làng cũng đã phần nào biết người ấy có cái bụng tốt hay xấu, tính tình nóng nảy hay hiền lành.”.

Nỗi niềm nghệ nhân A Yol bên khung dệt.

Để dệt nên một tấm thổ cẩm Bahnar theo đúng truyền thống là cả một quá trình công phu đòi hỏi sự kiên trì của người phụ nữ bên khung dệt. Nhớ mãi cảm xúc trong những ngày đầu tập bước chân vào khung dệt, nghệ nhân A Yol bộc bạch: Lúc đó con gái trong làng tôi chỉ dùng những sợi bông ê-muôn thường được trồng rất nhiều trên nương rẫy, xen kẽ với lúa để dệt. Gần một mùa rẫy sau, những quả bông già bắt đầu rụng xuống sẽ được hái phơi khô. Sau giai đoạn pơtăh – tức là tách bông và hạt ra, các cô gái Bahnar bắt đầu vếch kpair – hay là cán bông tơi mịn ra đồng thời sử dụng 1 thanh gỗ along lơ liếh để quấn và kéo bông thành sợi duinnon.

Cũng theo A Yol, việc nhuộm màu cho từng sợi bông là giai đoạn khó nhất. Cộng đồng Bahnar thường sử dụng vỏ ốc, rễ lá của các loại cây rừng làm nguyên liệu nên màu sắc của từng sợi bông duinnon rất tươi, bền. Tuy nhiên để chế ra thuốc nhuộm không hề đơn giản, muốn có màu đỏ, phải lấy vôi ốc (vỏ ốc được đốt trên cây lồ ô, đốt đến khi nào vỏ ốc tơi ra thành bột) đem trộn với rễ cây nhầu, còn gọi là along nhâu; màu đen từ lá cây chàm, cây tơrum

Công đoạn quay tơ bông ê-muôn sẽ không còn nữa?

Có lẽ vì thế, mặc dù muốn dệt nên một tấm thổ cẩm cần rất nhiều thời gian, công sức nhưng qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ Bahnar, những tấm thổ cẩm mang đậm bản sắc của riêng cộng đồng, được điểm tô bằng hoa văn hình học thuần khiết từ bao đời nay là nguồn vốn quý văn hóa, thể hiện sinh động đời sống sinh hoạt. Song, trước những biến động của thị trường, nghề dệt truyền thống cộng đồng Bahnar tỉnh Gia Lai đang dần dần mai một…

Thổ cẩm Bahnar còn đâu vốn quý?

Khi vẻ đẹp đã được khẳng định, thổ cẩm truyền thống cộng đồng Bahnar không chỉ quẩn quanh trong đời sống sinh hoạt gia đình, buôn làng mà được người tiêu dùng trong và ngoài nước biết đến. Tuy nhiên, với tác động của thị trường, nguồn chất liệu truyền thống không thể đáp ứng nhu cầu khi thổ cẩm trở thành một mặt hàng. Người dệt thổ cẩm Bahnar đành từng bước thay đổi dần chất liệu khi dệt. Vẻ đẹp thuần túy của thổ cẩm Bahnar đang dần mất đi bản sắc vốn có.

Là một trong hai nghệ nhân truyền dạy nghề dệt ở làng Plei Grõih 2, xã Glar, huyện Đăk Đoa, nghệ nhân M’Lôp trăn trở: để dệt nên một tấm dệt thổ cẩm, không đơn giản chỉ là ngồi dệt, mà còn thể hiện bản sắc của cả một cộng đồng, là truyền thống được giữ gìn qua nhiều thế hệ. Trước đây, tôi không chỉ được học về cách dệt mà còn được dạy cả cách trồng bông, se sợi, cách nhuộm màu như thế nào cho bền đẹp. Tôi muốn những cô gái Bahnar sau này cũng được học để dệt nên những tấm thổ cẩm có giá trị và để giữ gìn cách dệt truyền thống.

Cũng theo nghệ nhân M’Lôp, hiện nay, do không trồng được bông lấy sợi, không có thời gian tìm nguyên liệu để nhuộm sợi, các chị em buộc phải tìm chất liệu khác để thay thế là len công nghiệp và chỉ màu để dệt. Chính vì vậy, thổ cẩm không còn đẹp, bền màu nữa. Những sản phẩm dệt bằng len, chỉ màu không được bền, chỉ dùng vài lần đã bạc màu, làm giảm đi giá trị và bản sắc vốn có của thổ cẩm.

Thổ cầm Bahnar từng bước thị trường hóa…

Mặc dù sử dụng len công nghiệp, chỉ màu là nguyên liệu chính để dệt thổ cẩm nhưng dưới bàn tay khéo léo, người phụ nữ cộng đồng Bahnar vẫn tạo ra được những sản phẩm tinh tế về màu sắc, sáng tạo về mặt hoa văn, dấu ấn riêng của dân tộc. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, thổ cẩm Bahnar giờ đã không còn giữ được bản chất vốn có mà đang chạy theo thị hiếu người tiêu dùng.

Chị Đinh Thị Hoet, làng Ôh, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang tâm sự: Lúc còn là một thiếu nữ, tôi thường ngồi vào khung dệt những lúc rảnh rỗi, ngồi se bông dệt vải, làm cẩn thận tỉ mỉ từng công đoạn… Đây là giây phút thư giãn sau những ngày làm việc mệt nhọc.

Các nghệ nhân dệt thổ cẩm tại Kong Lơng Khơng, huyện Kbang.

Nhưng bây giờ, hình ảnh người phụ nữ ngồi tách bông, se sợi, nhuộm chỉ…hầu như đã không còn nữa, tất cả được rút ngắn chỉ còn giai đoạn cuối cùng là ngồi dệt. Như tổ hợp dệt thổ cẩm ở xã Glar – Đăk Đoa, với gần một trăm khung dệt, nguyên liệu sẵn có, người dệt chỉ việc ngồi vào khung, dệt nên các sản phẩm theo đơn đặt hàng. Và sản phẩm dệt ra không chỉ đơn giản là những cái áo; miếng vải địu con; khăn buộc đầu thường dùng trong sinh hoạt hàng ngày của người dân Bahnar, mà nó còn phong phú hơn, được cải biến thành những hộp đựng bút, hộp điện thoại, túi xách… nhằm đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng.

Dưới ảnh hưởng của thị trường, việc thay đổi chất liệu cũng như rút ngắn quá trình làm nên một tấm dệt thổ cẩm, có thể tạo ra nhiều sản phẩm thổ cẩm góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của người phụ nữ dân tộc Bahnar. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, nếu không có một giải pháp phát triển đúng đắn, giữ gìn bản sắc văn hóa trong các làng nghề thì chỉ một thời gian nữa thôi, mọi công đoạn trong truyền thống trồng bông dệt thổ cẩm sẽ bị mai một và mất đi…

Thanh Luận

Chủ đề:
Tin cập nhật
Sự kiện
  • Giới thiệu Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng để Quốc hội bầu Chủ tịch nước ​

    Chiều nay (22/10), Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân đã thay mặt Ủy ban Thường vụ Quốc hội trình bày Tờ trình dự kiến nhân sự để Quốc hội bầu Chủ tịch nước. Theo đó, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng được giới thiệu để Quốc hội bầu giữ chức vụ Chủ tịch […]

  • Không ban hành chính sách làm tăng chi NSNN

    Ghi nhận những nỗ lực của Chính phủ trong quản lý ngân sách, Uỷ ban Tài chính-Ngân sách của Quốc hội cho rằng, Chính phủ cần tăng cường hơn nữa công tác quản lý chi NSNN, đặc biệt, không ban hành chính sách làm tăng chi NSNN khi không cân đối được nguồn để thực […]

  • Chính phủ đặt mục tiêu phát triển năm 2019 ở mức cao

    Trên cơ sở kết quả triển khai thực hiện nhiệm vụ năm 2018 và phân tích, đánh giá tình hình trong nước, quốc tế, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng các ngành, lĩnh vực ở mức cao, đòi hỏi nhiều nỗ lực trong chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện. Các chỉ tiêu KTXH […]

Tam nông
  • Hướng Hóa tập trung nâng cao giá trị thương hiệu “cà phê Khe Sanh”

    Những năm gần đây, người trồng cà phê Hướng Hóa đã bắt đầu chú trọng đến việc nâng cao chất lượng hạt cà phê, xây dựng thương hiệu cà phê sạch, từng bước đưa cà phê Khe Sanh vươn ra chiếm lĩnh thị trường thế giới. Đến nay, dự án “Xây dựng, quản lý và […]

  • Lấy ý kiến về 15 sản phẩm nông nghiệp chủ lực quốc gia

    Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang tổ chức lấy ý kiến về 15 sản phẩm nông nghiệp chủ lực quốc gia, trong đó 5 sản phẩm đứng đầu gồm: 1- Lúa gạo; 2- Cà phê; 3- Cao su; 4- Điều; 5- Hồ tiêu. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang […]

  • Ngành chăn nuôi Việt không có thương hiệu chính thống

    Ngành chăn nuôi Việt Nam phát triển đã nhiều năm nay, tuy nhiên, sản phẩm chăn nuôi của nước ta vẫn chưa đủ sức để cạnh tranh, ngay cả tại thị trường trong nước. Giải thích cho tình trạng này, nhiều ý kiến cho rằng là do chăn nuôi Việt Nam không có thương hiệu […]