16:50 - 24/05/2020

Nghệ nhân trẻ đam mê nghề tạc tượng truyền thống

Bằng niềm đam mê văn hóa truyền thống cộng đồng J’rai, anh Ksor Khoa đã xây dựng một cơ sở tạc tượng gỗ nhằm cung ứng cho khách du lịch, những người yêu thích văn hóa nghệ thuật dân gian ngay tại nhà ở làng Chuet 2 (phường Thắng Lợi, Tp. Pleiku, tỉnh Gia Lai).

Nghệ nhân trẻ Ksor Khoa với tác phẩm mẹ ôm con vừa mới hoàn thành.

Triết lý sống qua từng bức tượng

Theo Ksor Khoa, cộng đồng J’rai thường tạc tượng gỗ để phục vụ đời sống tinh thần, chuyển tải tình cảm của người sống dành cho người đã khuất. Các nghệ nhân tạc tượng thường để phục vụ lễ Pơ Thi (còn gọi là lễ bỏ mả – PV), đây là lễ hội tiễn đưa linh hồn người đã khuất về với thế giới của Yàng (trời) theo truyền thống của cộng đồng J’rai đồng thời cũng để dùng trang trí nhà mồ, xây dựng không gian văn hóa cộng đồng J’rai phục vụ tại các điểm du lịch…

Để đưa hồn người vào tượng gỗ, mỗi nghệ nhân đều phải lên rừng chọn các khúc gỗ tốt, tạc các bức tượng để đặt vào khu vực nhà mồ, như thể là phần quà thể hiện tình cảm của người sống đối với người đã mất của các thân nhân gửi theo hầu các linh hồn ở thế giới bên kia.

Mỗi bức tượng nhà mồ không chỉ là sản phẩm điêu khắc đơn thuần mà còn thể hiện quan niệm triết lý tuần hoàn của cuộc đời. Mỗi tác phẩm được đẽo gọt thô sơ nhưng không kém phần sống động, chúng được sáng tạo từ tâm linh sâu thẳm của những người đang sống, dâng hiến cho người đã về bên kia, nơi mà các linh hồn được về với tổ tiên, ông bà…

Để biến một khúc gỗ vô tri, vô giác thành nhân vật sống động, người tạc tượng phải biết cách chọn gỗ, nắm vững các thao tác, chú tâm đến từng chi tiết nhỏ nhất để tạo hình phù hợp. Khó nhất là lột tả được thần thái, những biểu cảm khác của nhân vật. Người tạc phải là người có kinh nghiệm, khéo léo trong cách tạo hình thì mới tạc tượng thành công. Người đẽo tượng đã thổi hồn vào những thớ gỗ, biến những thớ gỗ thành hình dáng con người, thổi vào đó hồn cốt của những nỗi niềm mang theo khao khát và ý nguyện của cộng đồng J’rai.

Những bức tượng nhà mồ được tạo nên từ đôi bàn tay trần trụi rám nắng, bằng tình cảm nén chìm trong lòng qua bao mùa rẫy, để rồi bật lên là dáng hình người đàn bà ôm mặt khóc thể hiện sự hoài niệm về cuộc sống, người trai trẻ rộn tiếng chiêng trong không khí hồ hởi, âm vang của sinh hoạt cộng đồng hay tượng thể hiện hình những con vật trung thành, gần gũi được gửi theo để phục vụ người đã khuất…

Mỗi bức tượng gỗ đều mang ý nghĩa gắn liền với đời sống tinh thần của con người lúc còn sống. Người ta sống gắn liền với thứ gì, thì chết đi cũng gắn liền với thứ đó và có nhiều hình dạng khác nhau và mang những ý nghĩa riêng. “Tiêu biểu như tượng mẹ ôm con. Tượng này để an ủi người đã khuất, cho họ cảm nhận được gia đình luôn ở bên cạnh. Tượng con Chim – được để trước nhà mồ với ý nghĩa bảo vệ cho người đã khuất…” – Ksor Khoa cho biết.

Các tác phẩm của nghệ nhân nổi tiếng Ksor H’nao.

Nỗ lực gìn giữ văn hóa truyền thống

Được biết hiện nay cơ sở tạc tượng nhà mồ của Ksor Khoa ở làng Chuet 2 (phường Thắng Lợi, Tp. Pleiku) thường xuyên nhận tạc tượng theo yêu cầu của khách đặt hàng với mức giá từ 500 nghìn đồng đến 3 triệu đồng tùy theo từng chất liệu gỗ (thường là muồng đen, mít già, cây kơ nia…), hình thức thể hiện (con chim, chó, mẹ ôm con, tình cảm nam nữ…).

Theo anh Ksor Khoa, khách đến đặt tượng gỗ thường là bà con đồng bào J’rai có người thân mất và muốn chuyển tải tình cảm qua tượng gỗ, đặt hàng và dựng tượng tưởng nhớ người mất đi ở nhà mồ. Ngoài lượng khách hàng này, nhiều hàng quán dịch vụ muốn tạo điểm nhấn trong trang trí quán, xây dựng không gian văn hóa J’rai cũng thường xuyên đặt hàng.

“Khách hàng thường yêu cầu cơ sở của tôi tạc tượng phản ánh văn hóa tinh thần của cộng đồng J’rai nhằm trang trí không gian nhà hàng, quán, phục vụ khách du lịch muốn trải nghiệm văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số. Lượng khách hàng này không nhiều nhưng với niềm đam mê và mong muốn được gìn giữ văn hóa truyền thống nên ngoài việc tạc tượng cho khách, tôi lúc nào cũng sẵn sàng truyền nghề cho những thanh niên trong cộng đồng J’rai muốn học nghề”, anh Ksor Khoa khẳng định.

Mặc dù luôn nỗ lực hết sức mình để lưu giữ văn hóa truyền thống của cộng đồng J’rai nhưng cũng theo anh Ksor Khoa, hiện nay với nhiều thay đổi lớn trong đời sống văn hóa của một bộ phận không nhỏ đồng bào J’rai dần lãng quên văn hóa truyền thống. Vì thế quan niệm về nghệ thuật tạc tượng nhà mồ chuyển tải tình cảm giữa người sống và người chết của cộng đồng J’rai đang dần bị mai một. Hiện nay ở các khu nghĩa địa của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, những ngôi mộ xây bằng bê tông cốt thép đang thay thế dần nhà mồ truyền thống. Những người biết đẽo tượng ngày càng ít và già yếu, lớp trẻ thì không mặn mà, vậy nên việc đẽo tượng nhà mồ cũng gần như thất truyền, kéo theo đó là văn hóa nhà mồ rồi cũng sẽ rơi rụng theo thời gian.

Trăn trở của nghệ nhân trẻ Ksor Khoa là hiện tượng gần đây, chỉ sau lễ bỏ mả, tượng nhà mồ dần dần bị lãng quên và năm tháng, nắng mưa sẽ dần dà làm hư hỏng, tan biến những tác phẩm nghệ thuật tượng mồ vào với đất. Mặc dù tượng nhà mồ đã trở thành một nét văn hoá tâm linh không thể tách biệt, gắn chặt với cuộc sống của cộng đồng J’rai nhưng nhìn những bức tượng đang dần mục nát kia, các nghệ nhân tâm đắc không tránh khỏi cảm giác tiếc nuối khi nhìn thấy những bức tượng mang ý nghĩa tâm linh đang dần trở nên mai một, thưa vắng trong đời sống bà con tại các buôn làng…

Theo Ksor H’Nao – một nghệ nhân cộng đồng J’rai nổi tiếng khu vực Bắc Tây Nguyên: “Lớp trẻ bây giờ không mặn mà với nghề tạc tượng nữa. Tôi buồn và lo sợ khi lớp già như tôi về với Yàng (thần linh) thì sẽ không còn ai biết tạc tượng nhà mồ, khi ấy văn hóa này sẽ biến mất. Vì thế tôi phải tìm người kế tục để truyền giữ nét văn hóa này. Ngày xưa, chúng tôi phải cầu thầy dạy nghề, bây giờ thì tôi phải đi cầu người học, thậm chí là dạy miễn phí hoàn toàn, miễn sao lớp trẻ có đam mê là được, cốt yếu là lưu giữ nét truyền thống của cộng đồng”.

Ông quan niệm, mỗi bức tượng đều mang “hồn vía” của buôn làng, người tạc tượng phải biết trân trọng và hết lòng với nó. Việc mở lớp dạy nghề tạc tượng cho con, cháu và các thanh niên, em nhỏ tại địa phương là cách để Ksor H’Nao lưu truyền và bảo tồn nghệ thuật truyền thống của dân tộc J’rai. Cũng may, nhiều trai làng nghe già nói về tầm quan trọng của nghề tạc tượng cũng đã hiểu ra phần nào, nên đã gạo đùm, cơm nắm, mang đến nhà Ksor H’Nao học nghề.

Khó nhất là lột tả được thần thái, những biểu cảm khác của nhân vật. Người tạc phải là người có kinh nghiệm, khéo léo trong cách tạo hình thì mới tạc tượng thành công. Người đẽo tượng đã thổi hồn vào những thớ gỗ, biến những thớ gỗ thành hình dáng con người, thổi vào đó hồn cốt của những nỗi niềm mang chở khao khát và ý nguyện của cộng đồng J’rai.

Bài, ảnh: Thanh Luận

Chủ đề:
Bạn đang xem danh mục: Văn hóa
Tin cập nhật
Sự kiện
Tam nông