17:51 - 12/04/2020

Nghề ấm no ở xóm Bó Tờ

Dịp cuối năm khi cây mía “ngọt dần lên ngọn”, nghề làm đường phên ở xóm Bó Tờ (Thị trấn Hòa Thuận, huyện Phục Hòa, Cao Bằng) lại đỏ lửa. Đượm trong hương vị ngọt thơm của đường phên là không khí vui tươi khi nghề truyền thống đã đem lại cuộc sống đủ đầy.

Trong quá trình nấu đường phải liên tục vớt bọt. Ảnh: Kông Hải

Vàng óng đường phên

Làng nghề đường phên xóm Bó Tờ có từ những năm 50 của thế kỷ trước, được coi là cái nôi của nghề mía đường huyện Phục Hòa, một địa phương có diện tích trồng mía lớn nhất tỉnh Cao Bằng.
Hàng năm vào thời điểm tháng 11, khi người dân bước vào vụ mùa thu hoạch mía là làng nghề lại sôi động với những mẻ đường phên ngọt lành mang tinh túy của những cây mía tươi tốt. Đường phên Phục Hòa có màu vàng óng, hương vị thơm, ngọt đậm đà không nơi nào có được.

Ông Nông Hải Lưu, Phó Bí thư thường trực Huyện ủy Phục Hòa cho biết: Những năm 1970 là thời điểm nghề làm đường phên phát triển nhất. Khắp khu vực thị trấn Hòa Thuận và nhiều xóm ở xã Cách Linh, Đại Sơn đều làm đường. Nhà nào trồng mía đều làm đường phên. Nhiều xóm chỉ có 1 – 2 lò nấu đường vì trước đây làm được một cái lò rất vất vả. Cả làng phải đi gánh đất cách hàng chục ki-lô-mét mới đắp được lò. Nhưng lò cũng chỉ sử dụng được khoảng một năm là bị nứt nên lại phải đắp lò mới.

Do đó, các hộ tổ chức bốc thăm theo lượt để nấu đường. Mỗi ngày chỉ làm được tối đa 3 mẻ đường nên phải làm cả tối. Thời đó tất cả các công đoạn đều làm thủ công nhưng không khí lúc nào cũng nhộn nhịp như ngày tết.

Làm đường phên là quy trình phức tạp gồm nhiều công đoạn, mỗi công đoạn gồm các bước, các thao tác khác nhau từ khâu ép mía, nấu mía, làm mật, đổ khuôn… Kinh nghiệm trong nghề làm đường phên thường được truyền trong gia đình, không truyền sang làng khác. Vì thế, từ bao đời nay, nghề làm đường phên đã trở thành nghề truyền thống của người dân trong xóm.

Ông Lê Văn Ráy, xóm Bó Tờ chia sẻ rằng: Để có được miếng đường phên có màu vàng ươm, đặc mịn, khi ăn đường ngọt và thơm thì phải trải qua rất nhiều công đoạn. Sau khi chặt mía về phải dóc lá, chặt ngọn và ép lấy nước. Trước kia khâu ép nước mía là bằng khung trụ ép gỗ và sức trâu kéo nhưng nay đã thay bằng máy ép mía chạy bằng điện. Các công đoạn còn lại vẫn hoàn toàn thủ công theo truyền thống.

Nước mía được cho vào chảo gang lớn để đun trên bếp khoảng 4 – 5 giờ. Lửa nấu mật phải là lửa ngọn từ bã mía, lửa bằng than củi không sử dụng được. Trong quá trình đun phải điều chỉnh lửa phù hợp, mới đun phải thúc cho lửa thật lớn để nước mía sôi sùng sục, nhưng khi nước mía bắt đầu sánh và đặc lại thì phải điều chỉnh lửa vừa, nếu bị quá lửa thì đường sẽ bị cháy khét và đắng.

Sau khi đường đã đặc sánh và màu sắc vàng ươm thì thử để biết độ ngọt và hương vị. Sau đó bắc chảo đường nóng xuống để khoảng 40 phút, tay đảo đều để màu sắc từng miếng đường khi đổ ra khuôn đều màu, không bị chỗ vàng đậm, vàng nhạt và nhanh nguội rồi đổ ra khuôn. Khoảng 2 giờ sau khi đổ ra khuôn thì cắt đường thành từng miếng là hoàn thành. Kỹ thuật làm đường phên thủ công không quá khó nhưng khâu quan trọng nhất là phải biết “lấy” đường vừa tầm. Nếu “lấy” quá non, đường chưa đặc và không để được lâu vì sẽ bị chảy nước. Nếu “lấy” quá già, đường hơi đăng đắng.

Sức sống làng nghề

Ông Phùng Văn Nguyên có kinh nghiệm 20 năm làm đường phên kể: “Gia đình tôi từ thời các cụ đã nấu đường phên. Đây là nghề thủ công vất vả, không quá khó, đòi hỏi kỹ thuật cao, cần chịu khó và có đủ nhân lực thì nhà nào cũng làm được. Hiện nay, hộ nào cũng đầu tư máy ép bằng điện nên nhàn hơn, giảm công lao động. Sau khi ép xong, đổ nước mía vào chảo gang to. Lò nấu cao khoảng nửa mét, mỗi lò có 4 bếp thông nhau. Có 2 chảo dùng để đun sôi nước mía, vừa đun vừa nhẹ nhàng vớt sạch bọt trên bề mặt để nước đường không còn cặn bẩn. Tận dụng bã mía phơi khô làm nguyên liệu đốt lò”.

Đường được đổ ra khuôn và quấy đều. Ảnh: Kông Hải

Làm đường phên không tốn nhiều chi phí, nguyên liệu đốt lò là bã mía phơi khô nên tiết kiệm được nhiên liệu đốt. Đường phên có ngon hay không ngoài kỹ thuật nấu đường còn do chất lượng mía. Đường phên Phục Hòa có vị ngọt đậm, thơm ngon, dùng để làm bánh khảo, bánh gai, nhân bánh chưng, bánh bao, chè lam, Khẩu sli…

Theo ông Nông Văn Dũng, Trưởng xóm Bó Tờ, xóm có hơn 140 hộ, trong đó 80 hộ duy trì nghề làm đường phên. Từ nghề làm đường phên, nhiều gia đình đã thoát nghèo, con cái được ăn học đầy đủ. Các hộ làm trung bình từ 1 – 5 tấn, nhiều hộ làm với số lượng lớn, mỗi năm sản xuất hơn 10 tấn đường. Thu nhập bình quân của một hộ nấu đường phên và bán các sản phẩm từ mía đạt 80 – 100 triệu đồng/năm. Nhờ nghề trồng mía và làm đường phên, cả xóm hiện chỉ còn 2 hộ nghèo.

Với những giá trị về văn hóa và kinh tế, huyện Phục Hòa đã cho lập dự án “Xây dựng làng nghề đường phên Bó Tờ’’ để có thêm cơ hội đầu tư về trang thiết bị cũng như các yêu cầu kỹ thuật khác nhằm nâng cao sản lượng, chất lượng đường phên, tạo mô hình mới về làng nghề du lịch sinh thái trên địa bàn huyện, vừa tạo điểm nhấn về du lịch vừa quảng bá rộng rãi thương hiệu đường phên Phục Hòa. Ngày 28.8.2019 làng nghề đường phên xóm Bó Tờ chính thức được công nhận làng nghề truyền thống theo quyết định số 1404/QĐ-UBND của Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng.

Việc công nhận làng nghề đã tạo sức lan tỏa đối với nghề truyền thống của địa phương. Đến nay, toàn huyện có hơn 200 hộ thường xuyên làm đường phên, tập trung chủ yếu ở các xóm Bó Tờ, Nà Mười (thị trấn Hòa Thuận); Nà Quang (Mỹ Hưng); Bó Luông (Đại Sơn)… Mỗi năm ép hơn 5.000 tấn mía, cho ra hơn 600 tấn đường phên.

Theo ông Nông Văn Tần – Trưởng phòng NN&PTNT huyện Phục Hòa, hiện nay huyện đã có chủ trương thành lập Hợp tác xã đường phên để tập hợp các hộ liên kết sản xuất cho ra sản lượng hàng hóa lớn đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Đồng thời làm hồ sơ, hoàn thiện các thủ tục đề nghị công nhận xóm Bó Tờ là làng nghề. Xây dựng thương hiệu, đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm đường phên Phục Hòa.

Đến nay, toàn huyện có hơn 200 hộ thường xuyên làm đường phên, tập trung chủ yếu ở các xóm Bó Tờ, Nà Mười (thị trấn Hòa Thuận); Nà Quang (Mỹ Hưng); Bó Luông (Đại Sơn)… Mỗi năm ép hơn 5.000 tấn mía, cho ra hơn 600 tấn đường phên.

Khánh Hà – Kông Hải

Chủ đề:
Bạn đang xem danh mục: Làng mới
Tin cập nhật
  • Hà Tĩnh: Nguy cơ “mất trắng” hàng tỷ đồng do nắng nóng kéo dài

    Nắng nóng kéo dài hơn một tháng qua khiến hàng trăm hecta chè, cam, bưởi ở huyện Hương Khê (Hà Tĩnh) bị ảnh hưởng, nguy cơ mất trắng hàng tỷ đồng. Được xem là vùng “chảo lửa” của miền Trung, với nền nhiệt trung bình từ 37- 40 độ C, nông dân trồng cây đặc […]

  • Việt Nam trao công hàm phản đối Trung Quốc tập trận ở Hoàng Sa

    Bộ Ngoại giao Việt Nam đã trao công hàm phản đối, yêu cầu Trung Quốc không lặp lại hành động tập trận ở Hoàng Sa trong tương lai. Trả lời tại cuộc họp báo thường kỳ chiều 2/7, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam – Lê Thị Thu Hằng khẳng định, việc Trung […]

  • Thủ tướng: Dồn lực cho ‘tam mã’ kéo cỗ xe tăng trưởng

    Sáng ngày 2/7, phát biểu khai mạc Hội nghị Chính phủ với địa phương, Thủ tướng cho rằng, cỗ máy tăng trưởng của Việt Nam ví như “cỗ xe tam mã”, gồm 3 cấu phần quan trọng nhất, đó là đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng. Phải dùng mọi biện pháp thúc đẩy cả […]

Sự kiện
Tam nông