09:05 - 26/02/2020

Lễ hội đóng dấu ngựa – nét độc đáo chăn nuôi du mục

Chăn nuôi du mục là nét văn hóa đặc trưng của người Mông Cổ, bởi thế người chăn nuôi luôn được tôn vinh. Hàng năm, bên cạnh những lễ hội dành riêng cho người chăn nuôi thì trong bất kỳ lễ hội nào đều có bóng dáng của những người chăn nuôi – họ là niềm tự hào của người Mông Cổ.

Bà Đoàn Thị Hương – Đại sứ Việt Nam tại Mông Cổ được mời đóng dấu ngựa đầu tiên, khai mạc lễ hội. Ảnh: Lê Chiên

Trong khi thế giới bước vào thời kỳ công nghệ 4.0, mỗi bước chân có thể theo dõi được qua vệ tinh thì đất nước Mông Cổ vẫn giữ được nét truyền thống trong chăn nuôi. Và điều này đã làm nên bản sắc của Mông Cổ. Không sử dụng công nghệ, ngựa không cần đeo chíp điện tử nhưng chủ nhân của nó vẫn nhận ra đàn ngựa nhà mình đang ở đâu giữa thảo nguyên mênh mông, vì sao?

Theo dấu chân du mục

Với người Mông Cổ, ngựa là con vật vô cùng thân thiết và yêu quý. Họ coi ngựa như người bạn quý, như một thành viên của gia đình. Dịp may hiếm có, chúng tôi được ông N.Enkhbayar, Chủ tịch Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ (từng giữ chức Thủ tướng, Chủ tịch Quốc hội, Tổng thống Mông Cổ) mời dự Lễ hội đóng dấu ngựa tại tỉnh Khentii – quê hương của Thành Cát Tư Hãn.

Đến với lễ hội tôi mới hiểu vì sao giữa thảo nguyên mênh mông với hàng trăm con ngựa mà ngựa của nhà này không bị lẫn sang nhà khác, và lý giải được vì sao vó ngựa của đội quân Thành Cát Tư Hãn năm xưa lại có thể tung hoành khắp năm châu.

Theo lời của ông N.Enkhbayar thì lễ hội đóng dấu ngựa chỉ cách thành phố Chingis khoảng 40km, đi khoảng 30 phút là đến. Đoàn xe của ông N.Enkhbayar dẫn đường và tài xế là thổ dân ở đây. Tuy nhiên đi hơn một tiếng vẫn chỉ thấy đồng cỏ, đồi núi ngút ngàn, không nhà, không một bóng người.
Định lấy điện thoại gọi cho ông N.Enkhbayar để hỏi thì không có sóng, nên xe của chúng tôi đành phải “lẽo đẽo” theo sau. Đi tiếp vài chục ki-lô-mét nữa, xe dừng lại, và ông N.Enkhbayar đi về phía chúng tôi phân bua, có thể nhầm đường.

Chỉ về chiếc nhà lều ở ngọn đồi cách chừng một cây số, ông N.Enkhbayar bảo, bây giờ mới có người để hỏi. Tuy nhiên lúc ở nhà lều ra, anh tài xế cũng chỉ lắc đầu bảo họ không biết. Cả đoàn phải quay ngược lại ngã ba để đi về hướng khác. Chúng tôi đùa “nhà không số, phố không tên, đích thị là Mông Cổ”. Cũng chẳng trách được, vì tỉnh Khentii mật độ dân số 0,82 người/1km2, mà chủ yếu tập trung ở thành phố và trung tâm huyện lỵ thì tìm đâu ra người để hỏi thăm đường. Mà hỏi thì chưa chắc đã biết vì giữa thảo nguyên mênh mông, đồi núi trùng trùng, điệp điệp, hàng trăm kilomet mới có một nóc nhà, biết ngọn đồi nào là nơi tổ chức lễ hội? Trong khi đó nơi đây không điện, không Internet, không sóng điện thoại.

Lần mò mãi chúng tôi cũng tìm đến được địa điểm tổ chức lễ hội. Giữa thảo nguyên bạt ngàn nắng, gió một dãy ba bốn chiếc nhà lều lớn mới dựng, cờ xí rất trang trọng, uy nghi; hàng nghìn con ngựa vẫn đang bình thản gặm cỏ ở xung quanh…

Chuyện cổ tích thời hiện đại

Tham gia lễ hội là những người chăn nuôi ngựa trong vùng. Từ quan chức đến người dân đều mặc trang phục truyền thống. Lễ hội gồm 3 khu: Khu trưng bày yên, cương, dấu ngựa; khu nhốt các chú ngựa để chuẩn bị đóng dấu và khu trò chơi quăng thòng lọng bắt ngựa.

Trước khi khai mạc lễ hội, chúng tôi được Trưởng ban tổ chức lễ hội đưa đi xem và giới thiệu các loại yên ngựa, dấu ngựa cổ của các bộ tộc người Mông Cổ cách đây mấy trăm năm trước. Thì ra yên ngựa cũng thể hiện vị thế, đẳng cấp trong xã hội của cá nhân, gia đình, dòng tộc.

Tiến sĩ T.Saipolda, giảng viên trường Đại học Nông nghiệp Mông Cổ giới thiệu các loại dấu ngựa. Ảnh: Lê Chiên

Đưa chúng tôi đến khu trưng bày dấu ngựa, tiến sĩ T.Saipolda, giảng viên trường Đại học Nông nghiệp Mông Cổ, chuyên gia về ngành chăn nuôi giảng giải: Tập quán đóng dấu ngựa có từ hàng nghìn năm trước. Khi con ngựa đến tuổi trưởng thành thì sẽ được đóng dấu. Đóng dấu ngựa không chỉ để phân biệt ngựa của nhà này với ngựa của nhà khác mà còn ghi nhận việc ngựa con đã trưởng thành; ghi nhận thành quả của việc chăm sóc, nuôi dưỡng ngựa và khẳng định sự gắn bó của ngựa với chủ.

Đối với người Mông Cổ, ngựa có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong cuộc sống du mục, là biểu tượng cho sức mạnh đồng thời cũng là niềm tự hào. Do đó việc đóng dấu ngựa ngoài mục đích để phân biệt ngựa của gia đình này với gia đình khác còn có ý nghĩa lớn hơn: Dấu ngựa còn là biểu tượng riêng, là niềm tự hào của mỗi dòng tộc, gia đình.

Nâng chiếc dấu ngựa bằng hai tay, với vẻ mặt trân trọng, tiến sĩ T.Saipolda nói tiếp, mỗi gia đình sở hữu một loại dấu (dấu ngựa được làm bằng sắt có hình dạng, kích cỡ khác nhau), bởi vậy dấu ngựa có đến 3000 loại. Dấu ngựa được người Mông Cổ coi như báu vật linh thiêng. Sau khi hoàn thành việc đóng dấu cho ngựa thì dấu ngựa được vệ sinh sạch sẽ, treo lên vị trí trang trọng của nhà, tuyệt đối không được để xuống đất… đóng dấu ngựa là nghi lễ quan trọng và trở thành ngày hội của người chăn nuôi. Lễ hội đóng dấu ngựa, được diễn ra vào giờ Ngọ, ngày Dần trong tháng giữa mùa Thu hàng năm – tiến sĩ T.Saipolda giảng giải.

Theo phong tục của Mông Cổ, người nào được coi trọng nhất trong lễ hội sẽ đóng dấu đầu tiên. Đúng giờ Ngọ bà Đại sứ Việt Nam tại Mông Cổ (khách mời của lễ hội) được Ban tổ chức mời đóng dấu cho con ngựa đầu tiên.

Một chú ngựa được trói bằng chiếc khăn xanh (khăn sử dụng trong nghi lễ phật giáo) đã được bố trí sẵn nằm dưới đất. Khi bà Đại sứ dí con dấu vào mông ngựa, tôi thấy khói bốc lên mù mịt. Quay sang phía anh bạn Mông Cổ đứng cạnh tôi hỏi, chắc nó đau lắm? Nở nụ cười rất tươi bạn ấy bảo, không đau lắm đâu. Rồi anh bạn Mông Cổ giải thích, trước đây dấu ngựa được nung đỏ rồi dí vào mông ngựa, tạo thành vết bỏng theo hình con dấu nên ngựa rất đau; nay dùng phương pháp áp lạnh nên ngựa không đau.

Cao trào của lễ hội là trò quăng thòng lọng bắt ngựa. Những thanh niên tham gia bắt ngựa đứng dọc hai bên tạo thành một lối, tay cầm dây thòng lọng làm bằng da ngựa hoặc những cần tre ở đầu buộc dây thòng lọng.

Khi những con ngựa xổ lồng phi nước đại thì thòng lọng được tung vào đám ngựa. Khi ngựa bị mắc vào thòng lọng dù người có bị ngựa kéo lê hàng trăm mét, quăng quật trong cát bụi nhưng họ vẫn ghì chắc dây thòng lọng cho đến khi con ngựa nghẹt thở buộc phải dừng lại.

Một người bạn Mông Cổ giải thích, người nuôi ngựa phải thành thạo kỹ thuật bắt ngựa để thuần hóa ngựa và bắt những con ngựa bất kham quay trở về đàn. Dây thòng lọng phải quăng trúng mới thít được vào cổ ngựa; bên cạnh đó điều không thể thiếu sức mạnh và can đảm. Vì thế họ phải luyện tập thường xuyên, và đây cũng là niềm tự hào của người chăn nuôi ngựa.

Chứng kiến những cuộc vây bắt ngựa, tôi như lạc vào những câu chuyện truyền thuyết về đội quân Nguyên Mông dương cung cưỡi ngựa như bay trên thảo nguyên; như gặp những nhân vật trong tiểu thuyết kiếm hiệp của Kim Dung…khách dự lễ hội còn được thưởng thức những bài hát cổ đặc trưng của dân du mục (hát bằng cổ họng). Tiếng hát cao vút theo gió bay lên giữa đại ngàn như đưa chúng tôi trở về miền ký ức của người Mông Cổ xa xưa…

Việc đóng dấu ngựa ngoài mục đích để phân biệt ngựa của gia đình này với gia đình khác còn có ý nghĩa lớn hơn: Dấu ngựa còn là biểu tượng riêng, là niềm tự hào của mỗi dòng tộc, gia đình.

Đến với lễ hội tôi mới hiểu vì sao giữa thảo nguyên mênh mông với hàng trăm con ngựa mà ngựa của nhà này không bị lẫn sang nhà khác, và lý giải được vì sao vó ngựa của đội quân Thành Cát Tư Hãn năm xưa lại có thể tung hoành khắp năm châu.

Lê Chiên (từ Ulan Bator, Mông Cổ)

Chủ đề:
Bạn đang xem danh mục: Văn hóa
Tin cập nhật
  • Khôi phục vận chuyển hàng không Việt Nam – Trung Quốc

    Tại thông báo kết luận cuộc họp Thường trực Chính phủ về phòng, chống dịch COVID-19, Thủ tướng Chính phủ đồng ý khôi phục hoạt động vận chuyển hàng không giữa Việt Nam và Trung Quốc; tần suất, điều kiện vận chuyển hành khách giữa hai nước sẽ do nhà chức trách hàng không Việt Nam […]

  • Làng nghề đan ngư cụ truyền thống Hưng Học

    Nghề đan ngư cụ đang đứng trước nguy cơ mai một nhưng những hộ dân ở Hưng Học (Quảng Ninh) vẫn đang cố giữ nghề truyền thống. Về Hưng Học (phường Nam Hòa, thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh) những ngày tháng 7, dịp người dân làng nghề phơi thuyền nan và ngư cụ bán thành […]

  • Chủ động phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai kịp thời và hiệu quả

    Mưa lũ lớn, lũ quét, sạt lở đất, dông lốc, sét, mưa đá vẫn đang gia tăng, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản, đặt ra những nhóm thách thức. Ngày 13/7, tại thành phố Lào Cai đã diễn ra Hội nghị phòng, chống thiên tai khu vực miền núi phía Bắc […]

Sự kiện
Tam nông
  • Kế hoạch quốc gia phòng, chống bệnh dịch tả lợn châu Phi

    Chủ động giám sát phát hiện sớm, cảnh báo, áp dụng kịp thời, có hiệu quả các biện pháp phòng, chống bệnh dịch tả lợn châu Phi (DTLCP); bảo đảm áp dụng các biện pháp chăn nuôi an toàn sinh học, an toàn dịch bệnh nhằm giảm thiểu tổn thất về kinh tế, hạn chế […]

  • [Infographics] Phát triển nền nông nghiệp hữu cơ bền vững

    Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020-2030 đặt mục tiêu phát triển nền nông nghiệp hữu cơ có giá trị gia tăng cao, bền vững…; sản phẩm nông nghiệp hữu cơ được chứng nhận phù hợp với tiêu chuẩn của khu vực và thế giới. Mục tiêu phát triển trên nhằm […]

  • Nước mắm Lạch Kèn “lên hương” nhờ tham gia sản phẩm OCOP

    Phát huy tiềm năng lợi thế của các xã vùng ven biển và sự tự tin về truyền thống sản xuất nước mắm quê hương, Hợp tác xã (HTX) Thiên Phú (Cương Gián, Nghi Xuân, Hà Tĩnh) đã áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào các mô hình chế biến nước mắm, tham […]