01:00 - 13/09/2018

Lễ hội ăn lá lúa, lá bí của cộng đồng Xơ Teng

Có thể nói di sản văn hoá dân gian của người Xơ Teng (thuộc cộng đồng Xơ Đăng) hiện đang sống chủ yếu ở 2 huyện Đăk Tô, Tu Mơ Rông – tỉnh Kon Tum hết sức phong phú, đa dạng. Đặc biệt là các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng gắn liền với hoạt động sản xuất theo chu kỳ sinh trưởng của cây lúa rẫy.

Lễ hội ăn lá lúa của người Xơ Teng là một trong nhiều lễ hội phản ánh quan điểm ứng xử bình đẳng, nhân văn của con người đối với tự nhiên đồng thời thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người với nhau cả trong sản xuất lẫn đời sống sinh hoạt cộng đồng.

Tiếng chim hót bên trái không mang lại vận may

Lễ ăn lá lúa, lá bí (còn được goi là Kălabău, Kalakoa) của cộng đồng Xơ Teng thường được tổ chức theo vòng đời của cây lúa rẫy thường vào khoảng giữa cuối tháng 8 hằng năm (sau lễ tỉa lúa khoảng 2 tháng). Thông thường khi công việc làm cỏ lúa đợt đầu trong mùa vụ đã được thực hiện, hội đồng già làng tập trung các chủ hộ tại nhà Rông để phổ biến và bàn bạc việc tổ chức lễ ăn lá lúa, lá bí theo phong tục. Mọi ý kiến bàn bạc chỉ được phép trao đổi, thống nhất giữa các thành viên ngay tại sàn nhà Rông buôn làng và già làng là người ra quyết định cuối cùng về thời gian tổ chức lễ và giao nhiệm vụ cho các chủ hộ về phổ biến lại cho gia đình đồng thời chuẩn bị các lễ vật cúng dâng lên Yàng.

Các hộ dân Xơ Teng vẫn dành cho mình những diện tích trồng lúa rẫy để gìn giữ tính ngưỡng truyền thống

Ngay sau buổi họp bàn tại nhà Rông, sáng thật sớm khi mặt trời còn chưa tỉnh giấc, mỗi chủ hộ dân – người phụ nữ lớn nhất trong gia đình, phải mang theo gùi cùng với 2-3 thành viên đến khu vực rẫy phụ (đây là rẫy với diện tích nhỏ chỉ trồng lúa cúng trong mùa tỉa lúa phép đầu tiên) để hái lá lúa, lá bí cho riêng gia đình mình.

Theo quan điểm của cộng đồng Xơ Teng, trong lúc đi hái lá lúa, lá bí làm lễ, nếu gặp người lạ và nghe tiếng chim kêu ở phía bên trái sẽ dẫn đến những điều không tốt cho sức khoẻ gia đình và mùa màng sản xuất. Do vậy họ phải dậy từ rất sớm để thực hiện công việc này. Tuy nhiên, trong trường hợp không may gặp phải người lạ hoặc nghe tiếng chim kêu bên trái thì mọi người trong gia đình phải giữ im lặng đi đến rẫy của mình.

Khi đến đến được khu rẫy, trước khi hái lá, chủ hộ phải đọc lời cúng với đại ý ngầm báo với Yàng (Trời, Thần) biết về việc gia đình tổ chức lễ ăn lá lúa, lá bí nhằm cầu mong Yàng phù hộ cho mùa màng được tươi tốt, ban sức khỏe cho cả buôn làng. Chủ hộ là người đầu tiên được hái từ 7 – 9 lá lúa, lá bí và sau đó đến các thành viên trong gia đình. Những chiếc lá này được đặt trang trọng trong chiếc gùi thiêng đầy kiêng cữ và chỉ được dùng riêng để đựng lá phép, lễ vật phục vụ thờ cúng.

Những thành viên còn lại trong gia đình trong khi bà chủ nhà lên rẫy hái lá lúa, lá bí thì họ có nhiệm vụ ra giọt lấy nước đổ vào rượu ghè và chặt sẵn ống lồ ô (tre, nứa) để đựng rượu… phục vụ buổi lễ.

Phép linh từ lễ hội được truyền cho gia đình anh em kết nghĩa

Chiếc gùi đựng lá lúa, lá bí được chủ nhà và các thành viên đem từ rẫy về nhà được cất giữ cẩn thận, tránh tuyệt đối không để người lạ hoặc các loại gia súc, gia cầm bước qua. Tại gian bếp chính ngay nhà sàn, chủ nhà tiến hành cắt cổ gà (hoặc heo, tuỳ điều kiện kinh tế) và lấy máu của con vật hiến sinh vẩy đều lên lá lúa, lá bí cùng với gạo, sau đó được trộn đều cho vào một cái xoong (nồi) nhỏ mang đi nấu chín. Trong thời gian chờ đợi lá chín, chủ nhà tiến hành hút rượu cần vào các ống nứa đã được chuẩn bị sẵn dùng làm lễ.

Các vị khách mời sẽ được dùng thức ăn riêng không liên quan đến chủ hộ gia đình đang làm lễ ăn lá lúa, lá bí.

Khi thức ăn trong nồi nhỏ đã chín và rượu cần cũng đã chuẩn bị xong, người chủ hộ lấy một miếng gan bỏ vào ống rượu, sau đó nhỏ một ít rượu xuống đất (động tác này được thực hiện 1-3 lần) và đọc lời cúng Yàng với đại ý: Cầu mong Yàng phù hộ cho gia đình được mạnh khoẻ, bông lúa trổ nhiều hạt, không bị chim, chuột, sâu bọ… phá hoại, mùa màng tốt tươi, bội thu.

Chủ nhà dùng ngón trỏ của bàn tay phải nhúng vào rượu trong ống bôi lên đỉnh đầu của mình từ 1-3 lần rổi mới uống ống rượu nứa rượu phép đầu tiên, tiếp đến là các thành viên trong gia đình. Mỗi thành viên trước khi uống rượu phép đều phải nói lời cúng, sau đó lấy 1 ít gan gà, heo bỏ vào rượu, mỗi người uống 1 ống.

Khi đã uống rượu phép, chủ nhà và mọi thành viên mới được phép ăn cơm trong nồi có lá lúa, là bí được hái từ rẫy về lẫn tiết con vật được hiến tế. Cơm được nấu ở đây chỉ dành riêng cho chủ gia đình – những người được ăn lá lúa, lá bí phép còn khách mời dự lễ sẽ được gia chủ mời riêng.

Sau lễ theo tín ngưỡng phong tục của cộng đồng, chủ nhà đi mời khách và bà con trong làng đến uống rượu cùng gia đình. Thông thường người khách đầu tiên là gia đình đã kết nghĩa giữa chủ nhà đã được Yàng chứng thực từ lễ tỉa lúa phép. Gia đình người anh em kết nghĩa này được mời cơm và uống rượu trước tiên đồng thời được thực hiện mọi nghi lễ theo phong tục của chủ nhà. Gia đình người anh em kết nghĩa cũng được thực thực hiện lễ ăn lá lúa, lá bí (Kălabău, Kalakoa) bằng cách đọc lời cúng tương tự như chủ nhà.

Sau khi đọc lời cúng linh thiêng này, chủ gia đình kết nghĩa cũng phải chấm rượu bôi lên đỉnh đầu, sau đó mới được uống rượu và mời các thành viên trong gia đình. Hai gia đình kết nghĩa đã ăn uống theo phong tục xong thì chủ nhà mới được mời bà con trong làng cùng ăn, uống rượu.

Lễ hội bắt đầu từ gia đình và kết thúc tại nhà Rông cộng đồng

Khi các nghi lễ ăn là lúa, lá bí đã được thưc hiện tại các gia đình trong làng, bà con tiếp tục mang rượu cần và các loại thực phấm đã chế biển như: thịt gà, heo, rau, măng… tập trung tại nhà Rông của làng để ăn uống, sinh hoạt văn hoá văn nghệ dân gian. Buổi sinh hoạt cộng đồng này cũng là dịp để mọi người già – trẻ, gái – trai bày tỏ tâm tình, trao đổi kinh nghiệp nương rẫy… Cuộc vui cứ thể kéo trong men rượu cần đắm say.

Hội đồng già làng làm lễ cúng Yàng trước nhà Rông khi nhiều hộ gia đình đã thực hiện cúng lễ ngay tại nhà tham gia lễ cộng đồng

Hiện nay người Xơ Teng cũng như đồng bào các dân tộc thiểu số khác tại Tây Nguyên đã chuyển đổi phương thức sản xuất chính từ cây lúa rẫy sang làm lúa nước nhưng hầu như tất cả đều dành cho gia đình mình một diện tích đất nhỏ để trồng lúa rẫy phục vụ lễ hội gắn với tín ngưỡng cổ truyền.

Lễ ăn lá lúa, lá bí của cộng đồng Xơ Teng (một nhánh của tộc người Xơ Đăng) được tổ chức với lễ thức đơn giản nhưng mang nhiều ý nghĩa khi không chỉ bày tỏ lòng biết ơn đối với thiên nhiên mà còn gắn trách nhiệm của chủ gia đình với anh em kết nghĩa, với buôn làng.

Thanh Luận

Tin cập nhật
Sự kiện
  • 153 sản phẩm nông nghiệp được tôn vinh

    Sáng ngày 17.1.2019, tại Trung tâm Nghệ thuật Âu Cơ (TP.Hà Nội) đã diễn ra “Lễ tôn vinh sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu năm 2017”, do Trung ương Hội Nông  dân Việt Nam (T.Ư Hội NDVN) tổ chức. Tham dự Lễ tôn vinh có đồng chí Vương Đình Huệ, Uỷ viên Bộ Chính trị, […]

  • Xây dựng đội ngũ thanh tra “liêm chính, bản lĩnh, trung thành”

    Chiều 16/1, tại Hà Nội, Thanh tra Chính phủ tổ chức hội nghị trực tuyến với 63 tỉnh, thành phố tổng kết ngành thanh tra năm 2018 và triển khai kế hoạch năm 2019. Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc dự và phát biểu chỉ đạo hội nghị. Cùng dự có Phó Thủ tướng […]

  • HTX hiệu quả phải nâng cao thu nhập cho kinh tế hộ

    Hợp tác xã kiểu mới không triệt tiêu giá trị của kinh tế hộ mà phải làm gia tăng thu nhập, giá trị kinh tế của kinh tế hộ gia đình thành viên. Chiều 16/1, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ, Trưởng Ban chỉ đạo đổi mới, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác […]

Tam nông
  • Người Nhật làm cách nào để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng cho ngành nông nghiệp?

    Tại Hội thảo nông nghiệp với chủ đề Hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững tại Việt Nam do Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) tổ chức chiều 18/1, các chuyên gia Nhật Bản đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm của ngành nông nghiệp Nhật Bản trong việc nâng cao năng […]

  • Bước chuyển mình của ngành chăn nuôi

    Ngành chăn nuôi đang chuyển dịch nhanh theo hướng trang trại, công nghiệp (chiếm trên 40% về quy mô và 60% về sản lượng). Bước đầu đã hình thành nhiều ngành công nghiệp nền tảng cho phát triển chăn nuôi. Thu hút nhiều doanh nghiệp lớn Theo Bộ NN&PTNT, thực hiện Quyết định số 10/2008/QĐ-TTg […]

  • Cây công nghiệp trước đòi hỏi tái cơ cấu

    Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Nguyễn Xuân Cường: “Năm 2018, toàn ngành đạt mục tiêu tăng trưởng và xuất khẩu (XK) cao. Tuy nhiên, kết quả không được trọn vẹn vì riêng khu vực cây công nghiệp giá thấp, thậm chí có một vài sản phẩm rất thấp, như cao su, hạt tiêu, điều, mía… Trên […]