20:46 - 20/04/2018

Bài 1: Cồng chiêng H’rê – âm thanh tự do từ đại ngàn

LTS – Là một học giả uy tín của xứ sở Mặt Trời mọc nhưng đối với Tiến sĩ Shine Toshihika (thuộc Viện Nghiên cứu Ngôn ngữ và Văn hóa Á – Phi, Đại học Ngoại ngữ Tokyo – Nhật Bản) ngoài kinh nghiệm hơn 20 năm gắn bó, làm việc, tìm hiểu về lịch sử, văn hóa đầy tâm huyết, Tiến sĩ Shine Toshihika còn nuôi dưỡng niềm đam mê nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên.

Sau thời gian dài khảo sát văn hóa cộng đồng H’rê tại Việt Nam, Tiến sĩ Shine Toshihika cùng cộng sự Thúy Nga đã phát hiện những giá trị văn hóa rất riêng trong nghệ thuật cồng chiêng của cộng đồng H’rê – khác biệt với các dân tộc khác tại Tây Nguyên.

Nhóm PV Làng Mới thực hiện chuyên đề “Cồng chiêng H’rê – âm thanh tự do từ đại ngàn” dài kỳ xin giới thiệu cùng bạn đọc những phát hiện giá trị của Tiến sĩ Shine Toshihika thông qua ghi chép của ông sau nhiều chuyến khảo sát thực tế trong cộng đồng H’rê tại tỉnh Kon Tum.

Bài 1: Quyền cất lên tiếng chiêng H’rê – không chỉ dành riêng cho nam giới

Theo ghi chép của Tiến sĩ Shine Toshihika và cộng sự Thúy Nga, trong phong tục cộng đồng H’rê gồm có tang lễ nhưng người H’rê do không thờ tổ tiên nên khi đội cồng chiêng của các dân tộc Tây Nguyên khác đều có chức năng như dàn nhạc phục vụ tang lễ thì đội cồng chiêng người H’rê không phục vụ tang lễ. Bên cạnh đó, trong văn hóa cồng chiêng của cộng đồng H’rê, người phụ nữ được quyền đánh, thậm chí chỉnh chiêng… là điều khác biệt với các dân tộc khác.

Phụ nữ H’rê chỉnh chiêng mang đến sự ngạc nhiên của học giả nước ngoài

Cuối tháng 3 năm 2009, trong quá trình khảo sát văn hóa cộng đồng H’rê tại huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum, Tiến sĩ Shine Toshihika tình cờ gặp được đội cồng chiêng do bà Y Đáy hướng dẫn. Cũng nhờ cuộc gặp tình cờ này, những đặc trưng riêng biệt trong văn hóa cồng chiêng của người H’rê bước đầu được học giả này phát hiện.

Qua nhiều đợt phỏng vấn, trao đổi cùng bà Y Đáy, người phụ nữ của cộng đồng H’rê rất giỏi về cồng chiêng đồng thời nghiên cứu thực tế những buổi trình diễn trong buôn làng, Tiến sĩ Shine Toshihika khẳng định: Văn hóa cồng chiêng của người H’rê khác hẳn với các dân tộc Tây Nguyên khác về giới tính người được đánh chiêng (nữ có thể đánh được); công cụ đánh chiêng (có thể dùng dùi); chủng loại và bố cục cồng chiêng (có loại cồng chiêng 5 chiếc thành 1 bộ và có khi 1 người đánh cả 5 chiếc) và sau cùng là chức năng của cồng chiêng đồng bào H’rê (không liên quan đến tang lễ).

Khác với các dân tộc khác ở Tây Nguyên, đối với cộng đồng H’rê, văn hoá cồng chiêng không chỉ dành cho nam giới.

Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Shine Toshihika, người H’rê có dân số khoảng hơn 113.000 người, sống chủ yếu ở miền Tây tỉnh Quảng Ngãi (các huyện Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long), tỉnh Bình Định (huyện An Lão) và tỉnh Kon Tum (huyện Kon Plông). Trong sách Phủ Man Tạp Lục (c1871), tác giả Nguyễn Tấn viết: “Sơn man Quảng Ngãi (người H’rê) biết ruộng nước (canh gia) và cũng biết làm rẫy (tai thực).”. Hiện nay cũng vậy, nghề thủ công chính của cộng đồng H’rê là đan lát và dệt vải thổ cẩm. Người H’rê ở trong các ngôi nhà sàn dụng trên đất đồi núi có độ dốc. Mỗi plei (buôn, làng) có kraq plei (già làng) là người có uy tín, ảnh hưởng có thể quán xuyến và quyết định những việc trọng đại của cả buôn làng.

Mặc dù cộng đồng H’rê cũng có một số phong tục, lệ kiêng cữ như các dân tộc khác nhưng đặc biệt họ không hề phân biệt về giới tính khi đánh cồng chiêng.

Do người H’rê không thờ tổ tiên nên cộng đồng buôn làng không tổ chức lễ thờ tổ tiên mà chỉ tổ chức lễ cúng cầu an, mong buôn làng tránh được dịch bệnh, còn lại đều là các lễ cúng của các gia đình, người dân H’rê cũng hay xem bói “chân gà” để biết được ngày tốt để chức lễ. Trong các dịp lễ, cộng đồng H’rê có dịp khoe tài đánh cồng chiêng và thi nhau hát Klêu và Kchoi (những bài hát dân gian).

Tại sao nữ giới H’rê được phép đánh cồng chiêng?

Một số buôn làng người H’rê ở 2 tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum hiện vẫn còn giữ được chinh (cồng chiêng) đầy đủ bộ. Sau thời gian phối hợp cùng với Khoa Nhân học – Trường Đại học Khoa học Xã hội – Nhân văn Tp. Hồ Chí Minh; Viện Dân tộc học; Sở Văn hóa – TT&DL tỉnh Kon Tum thực hiện khảo sát tại plei Vi Ktàu, xã Pờ Ê, huyện Kon Plông, Tiến sĩ Shine Toshihika nhìn nhận nhạc điệu cồng chiêng của cộng đồng H’rê khác hẳn với nhạc điệu của các dân tộc khác.

Những thiếu nữ cộng đồng H’rê chuẩn bị trước buổi biểu diễn cồng chiêng.

Mặc dù chưa có xưng hiệu “nghệ nhân“ nào, bà Y Đáy (sinh năm 1975) là một nghệ nhân đánh cồng chiêng trẻ nổi tiếng giữa các buôn làng cộng đồng H’rê trong khu vực. Dù là người của plei Vi Klân nhưng khi lấy chồng là người plei Vi Ktàu, bà đã chuyển sang buôn làng này sinh sống. Khác với các dân tộc Tây Nguyên khác như Bahnar, J’rai.v.v…, người H’rê không kiêng kỵ hay cấm phụ nữ đánh cồng chiêng vì theo giải thích của người lớn tuổi, nữ giới trong cộng đồng H’rê có cảm nhận khá tinh tế và độ khéo léo của đôi tay nên có thể đánh giỏi hơn cả nam giới.

(còn tiếp)

Thanh Luận

Chủ đề:
Tin cập nhật
  • Con nhỏ vay tín dụng đen, bố mẹ è cổ gánh nợ

    Ngày mùa vụ ở thôn Hộ Vệ, xã Cẩm Hưng, huyện Cẩm Giàng(Hải Dương)  có những nhát liềm cắt lúa, những bước chân của người nông dân trở nên nặng nhọc hơn khi vừa lao động vừa phải nghĩ đến khoản nợ khổng lồ do con cái vay từ tín dụng đen đè nặng trên […]

  • Hệ lụy từ dòng chảy phim vay mượn

    Bộ phim “Hậu duệ mặt trời” phiên bản Việt, được mua bản quyền và làm lại từ bộ phim cùng tên của Hàn Quốc. Sau khi phát sóng mấy tập đầu tiên, bộ phim “Hậu duệ mặt trời” phiên bản Việt đã bị dư luận phản ứng vì sự mô phỏng tuỳ tiện bản gốc. […]

  • Học viện Bóng đá Juventus Việt Nam khai giảng các lớp học bóng đá trẻ cộng đồng và năng khiếu

    Ngày 20/10/2018, Học viện Bóng đá Juventus Việt nam chính thức khai giảng các lớp bóng đá cộng đồng và năng khiếu tuyển chọn tại thành phố Hồ Chí Minh để thỏa mãn niềm đam mê và phục vụ nhu cầu học tập, rèn luyện thể chất của những em yêu thích trái bóng tròn. Tiếp theo […]

Sự kiện
Tam nông
  • Lấy ý kiến về 15 sản phẩm nông nghiệp chủ lực quốc gia

    Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang tổ chức lấy ý kiến về 15 sản phẩm nông nghiệp chủ lực quốc gia, trong đó 5 sản phẩm đứng đầu gồm: 1- Lúa gạo; 2- Cà phê; 3- Cao su; 4- Điều; 5- Hồ tiêu. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang […]

  • Ngành chăn nuôi Việt không có thương hiệu chính thống

    Ngành chăn nuôi Việt Nam phát triển đã nhiều năm nay, tuy nhiên, sản phẩm chăn nuôi của nước ta vẫn chưa đủ sức để cạnh tranh, ngay cả tại thị trường trong nước. Giải thích cho tình trạng này, nhiều ý kiến cho rằng là do chăn nuôi Việt Nam không có thương hiệu […]

  • Nghệ An: Thu nhập đầu người khu vực nông thôn tăng 1,42 lần

    Những năm qua, các cấp Hội Nông dân tỉnh Nghệ An đã phát huy mạnh mẽ vai trò của tổ chức Hội trong phát triển kinh tế-xã hội và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Nghệ An có 521.918 hội viên nông dân, chiếm 86,12% số hộ dân nông […]